15 jaar na de aanslag in Noorwegen: komt Anders Breivik ooit nog vrij?

De aanslagen van 22 juli 2011 behoren tot de ernstigste terroristische daden in Europa van deze eeuw. Die middag ontplofte eerst een zware autobom in de regeringswijk van Oslo. Daarbij kwamen acht mensen om het leven en raakten tientallen anderen gewond. Terwijl hulpdiensten nog bezig waren met de chaos in de hoofdstad, reisde dader Anders Breivik door naar het eiland Utøya, waar de jongerenorganisatie AUF van de Noorse Arbeiderspartij haar jaarlijkse zomerkamp hield.

Verkleed als politieagent wist hij toegang te krijgen tot het eiland. Vervolgens opende hij gedurende ruim een uur het vuur op honderden aanwezige jongeren en begeleiders. Veel slachtoffers probeerden zich te verstoppen tussen de bomen, anderen sprongen het water in om zwemmend te ontsnappen. Uiteindelijk werden op Utøya 69 mensen vermoord. Samen met de acht slachtoffers van de bomaanslag kwam het totale dodental uit op 77. De meeste slachtoffers op Utøya waren tieners of jongvolwassenen. Honderden mensen hielden lichamelijke en psychische verwondingen over aan de aanslagen.

De aanslagen waren geen willekeurige geweldsuitbarsting. De dader, Anders Behring Breivik, handelde vanuit een extreemrechtse en racistische ideologie. In een omvangrijk manifest, dat hij vlak voor de aanslagen verspreidde, zette hij zijn denkbeelden uiteen. Hij geloofde in complottheorieën over immigratie, multiculturalisme en de islam en beschouwde de Noorse Arbeiderspartij als een belangrijke tegenstander van zijn wereldbeeld. Door juist jongeren van die partij aan te vallen, wilde hij volgens zijn eigen verklaringen een politieke boodschap afgeven en zoveel mogelijk angst zaaien. Zijn motieven werden internationaal gezien als een voorbeeld van extreemrechtse terroristische radicalisering. Er bestaat geen enkele rechtvaardiging voor zijn daden, die wereldwijd zijn veroordeeld als afschuwelijke terroristische misdrijven.

De rechtszaak tegen Breivik begon in april 2012 en trok wereldwijd aandacht. Al vanaf de eerste zittingsdagen probeerde hij de rechtszaal te gebruiken als podium voor zijn politieke opvattingen. Hij bracht een Hitlergroet uit, hield lange verklaringen waarin hij zijn ideologie verdedigde en probeerde voortdurend de aandacht naar zichzelf te trekken. De Noorse rechters besloten hem wel de ruimte te geven om zich te verdedigen, maar beperkten waar nodig zijn pogingen om de rechtszaak te veranderen in propaganda.

Ook tijdens de procedure bleef hij provoceren. Hij stelde absurde eisen, beklaagde zich over zijn behandeling en gebruikte vrijwel iedere gelegenheid om publiciteit te zoeken. Deskundigen onderzochten uitgebreid zijn geestelijke toestand. Aanvankelijk concludeerde een team psychiaters dat hij ontoerekeningsvatbaar was, maar een tweede onderzoek kwam tot de tegenovergestelde conclusie. Uiteindelijk oordeelde de rechtbank dat Breivik strafrechtelijk verantwoordelijk was voor zijn daden. In augustus 2012 werd hij schuldig bevonden aan terrorisme en meervoudige moord.

Ook na zijn veroordeling bleef Breivik proberen de aandacht op zich te vestigen. Hij diende meerdere rechtszaken in tegen de Noorse staat over zijn detentieomstandigheden en gebruikte die procedures opnieuw om media-aandacht te krijgen. Daarnaast vroeg hij verschillende keren om vervroegde vrijlating, hoewel die verzoeken telkens werden afgewezen. De Noorse autoriteiten bleven benadrukken dat het risico op nieuw geweld onverminderd groot was.

Voor veel mensen buiten Noorwegen leek de opgelegde straf opvallend laag. Breivik kreeg namelijk 21 jaar gevangenisstraf. In veel landen zou een dader van zulke omvangrijke misdrijven meerdere levenslange straffen krijgen. Toch ligt de situatie in Noorwegen anders. Breivik werd veroordeeld tot de zwaarste straf die het Noorse recht kent, een zogenoemde "forvaring". Dat is een vorm van preventieve detentie voor daders die als blijvend gevaarlijk worden beschouwd. De initiële strafduur bedraagt maximaal 21 jaar, maar voordat die periode afloopt beoordeelt een rechter of de veroordeelde nog steeds een gevaar vormt voor de samenleving. Is dat het geval, dan kan de detentie telkens met vijf jaar worden verlengd. Dat proces kan zich onbeperkt blijven herhalen.

In de praktijk betekent dit dat Breivik waarschijnlijk nooit meer vrijkomt. Zolang deskundigen en de rechter vaststellen dat hij nog altijd een ernstig veiligheidsrisico vormt, blijft hij vastzitten. De straf is dus niet te vergelijken met een vaste gevangenisstraf van 21 jaar waarbij een veroordeelde automatisch vrijkomt zodra die termijn is verstreken. Het Noorse systeem is juist ontworpen om de samenleving langdurig te beschermen tegen daders die blijvend gevaarlijk zijn.

Vijftien jaar na de aanslagen blijven de gevolgen voelbaar. Nabestaanden en overlevenden leven nog dagelijks met het verlies en de trauma's van die dag. Tegelijk probeert Noorwegen de herinnering levend te houden zonder de dader centraal te stellen. Het nieuwe nationale monument is daarom vooral gewijd aan de slachtoffers, de overlevenden en de waarden die door het terrorisme werden aangevallen: democratie, openheid en respect voor elkaar. Daarmee onderstreept Noorwegen dat haat en extremisme nooit het laatste woord mogen krijgen.