Hoe Amerika per ongeluk een kernbom op Groenland liet vallen

Groenland is niet zomaar een eiland. Het ligt strategisch precies tussen Noord-Amerika en Europa en vlakbij de Noordpool. Daarom vormt het eiland al decennia een militair strategisch punt voor spionage, radar-stations en vroege waarschuwingen tegen vijandige aanvallen, tijdens bijvoorbeeld de Koude Oorlog. De VS bouwden er de Thule Air Base (nu Pituffik Space Force Base), een voet in de Arctische deur, waar vliegtuigen en later raketten de veiligheid van het Westen moesten waarborgen.

Op 21 januari 1968, midden in die ijzige strijd tussen supermachten, vloog een B-52 Stratofortress van de Amerikaanse luchtmacht een routinepatrouille boven Groenland met aan boord vier enorme thermonucleaire bommen. Toen een brand in de cockpit uitbrak moest de bemanning halsoverkop uit het toestel springen. Zes van de zeven konden veilig parachuteren, maar één had geen schietstoel en overleed.

De bommen gingen niet nucleair af, dank aan ingewikkelde veiligheidssystemen, maar de conventionele explosieven in elk wapen wel, toen het toestel de ijzige zee inviel. Het resultaat was dat de bommen uiteenbraken en radioactieve materialen zoals plutonium en uranium over het ijs werden verspreid. Zo ontstond er een radioactieve puinhoop die schoongeveegd moest worden.

De Amerikaanse en Deense regeringen lanceerden zwaarbewapende schoonmaakoperaties onder de codenaam Operation Crested Ice. Duizenden tonnen besneeuwd en besmet ijs, sneeuw en water werden opgegraven, verzameld en teruggebracht naar de VS om daar veilig opgeborgen te worden.

Dat was geen kleine klus: ploegen van mannen in zwaar winterweer probeerden elk stukje ijsschil met Geigertellers af te speuren, terwijl het poollicht boven hun helmen danste en de temperatuur ver beneden nul zakte. Enkele scherven van één bom konden zelfs nooit worden teruggevonden, vermoedelijk diep onder het ijs verdwenen, misschien voor eeuwig.

Het incident, dat tot op de dag van vandaag onder historici bekendstaat als de Thule-crash, had politiek ook een flinke nasleep. Denemarken had in 1957 namelijk officieel verklaard dat er geen kernwapens mochten staan op Deens grondgebied, inclusief Groenland. Maar de crash onthulde dat die bommen wél regelmatig boven het eiland werden vervoerd. Dat leidde tot een schandaal en versterkte de roep om transparantie in de Koude Oorlogs-allianties.

Nu, te midden van moderne spanningen rond Groenland is dit ijskoude verhaal van 1968 een scherpe herinnering van wat er kan gebeuren als we weer de noodzaak gaan voelen om kernwapens in positie te brengen.