Sam van Raalte over het meest voetbalgekke land ter wereld: "Voetbal is daar echt een religie"

Voor zijn nieuwe boek De voetbalrepubliek reisde hij door het land van zijn grootouders en dook hij in een voetbalcultuur die veel groter is dan negentig minuten op een veld. Het nationale elftal heeft zich als onafhankelijk Indonesië nog nooit geplaatst voor een WK, maar de liefde voor de sport is er gigantisch. FHM sprak Sam over supportersgroepen met politieke macht, krankzinnige kampioensfeesten, de donkere kant van stadioncultuur en waarom voetbal soms meer over een land vertelt dan een geschiedenisboek.

Wanneer wist je dat dit verhaal groter was dan een artikel of podcast?
"Dat was toen ik in 2023 voor het eerst met werk in Jakarta was en naar een wedstrijd van Persija Jakarta ging. Dat is een beetje het Ajax van Indonesië, de grote club uit de hoofdstad. Daar sprak ik met de leider van de harde kern. Die supportersgroep heet The Jakmania en heeft meer dan honderdduizend leden. Toen hij vertelde hoeveel macht die groep heeft in de stad, ook politiek, ging er bij mij wel echt iets aan. Er zijn burgemeesterskandidaten geweest die steun zochten bij die supporters en beloofden een nieuw stadion te bouwen. Een paar jaar later stond er ook echt een stadion van tachtigduizend plekken."

"Toen dacht ik: dit gaat niet alleen over voetbal. Dit gaat over macht, identiteit, geschiedenis en politiek. Daarna ben ik verder gaan graven en kwam ik erachter dat voetbal en politiek in Indonesië eigenlijk al vanaf het begin met elkaar verweven zijn. De sport kwam in de koloniale tijd naar de archipel en de eerste Indonesische voetbalbond had ook een politiek doel. Voetbal werd gebruikt om jonge Indonesiërs bij elkaar te brengen en enthousiast te maken voor een beweging tegen de Nederlandse overheersing. Toen wist ik dat dit geen los verhaal meer was, maar een boek."

Jij noemt Indonesië het meest voetbalgekke land ter wereld. Waarom?
"Voetbal is daar echt een religie. Ik ben door grote delen van het land gereisd, onder meer op Java, Bali en de Molukken, en overal kwam ik dezelfde passie tegen. Voor veel mensen is hun club een enorm belangrijk onderdeel van hun identiteit. Het is een uitweg uit de dagelijkse realiteit en iets waar ze trots uit halen. Zeker voor de arbeidersklasse betekent supporterschap daar ontzettend veel."

"Wat ik bijzonder vind, is dat die liefde niet afhankelijk is van succes. Indonesië heeft als onafhankelijk land nog nooit een WK gehaald, maar de passie is daardoor niet kleiner. De lokale clubs leven gigantisch en rond het nationale elftal blijft de droom bestaan dat het ooit lukt. Misschien maakt dat verlangen de gekte juist nog groter."

Waarom lukt het Indonesië ondanks die enorme passie niet om echt door te breken op wereldniveau?
"Dat heeft voor een groot deel te maken met hoe ingewikkeld het land in elkaar zit. Nederland is klein en overzichtelijk. Als er een groot talent in Zeeland rondloopt en een ander talent in Amsterdam, dan kun je die vrij makkelijk bij elkaar brengen. Indonesië bestaat uit meer dan elfduizend eilanden, waarvan duizenden bewoond zijn. Als er ergens op Sumatra een goed jongetje of meisje voetbalt en ergens anders op de Molukken ook, dan is het ontzettend moeilijk om die talenten samen te brengen."

"Daarnaast spelen geld, infrastructuur en bestuur natuurlijk een grote rol. Indonesië is een gigantisch land, maar niet iedereen heeft dezelfde kansen. Er is corruptie en er zijn oligarchen die veel macht hebben. Toch blijft de hoop bestaan. Dat zag je ook bij de poging om het WK te halen met Patrick Kluivert als bondscoach en met veel spelers met Nederlandse roots. Het hele land leefde mee met die droom."

Wat heeft jou het meest verrast aan de Indonesische voetbalcultuur?
"Naast de passie heeft vooral de politieke kant mij verrast. De huidige president Prabowo weet precies hoeveel emotionele waarde voetbal heeft voor de bevolking. Op momenten dat Indonesië belangrijke wedstrijden speelt, worden er soms ook omstreden politieke besluiten genomen. Dan zit de aandacht van het land bij voetbal en niet bij wat er politiek gebeurt."

"Je ziet ook dat voetbal wordt gebruikt voor positieve PR-momenten. Als er onrust is of kritiek op de regering, kan een presentatie van iemand uit de voetbalwereld ineens heel goed uitkomen. Jordi Cruijff als technisch adviseur, Alex Swiers als technisch directeur, dat soort momenten worden ook politiek geladen. Voetbal is daar niet alleen een spel, maar soms ook een middel om het volk bezig te houden."

Wat was het meest indrukwekkende moment tijdens je reis?
"Dat waren de kampioensfeesten van Persib Bandung. Dat was zo ontzettend vet. Die feesten duurden dagenlang en de straten stonden compleet vol met supporters. Overal reden motoren, er was muziek, vuurwerk en totale chaos. Ik zag gasten op een platte kar waarvan er één alleen maar een luier aan had. Er waren speakers, mensen sleepten met metaal over het asfalt waardoor er vonken achter motoren ontstonden. Het was anarchie, maar wel feestelijke anarchie."

"Dat niveau van passie kennen wij in Nederland eigenlijk niet. Natuurlijk kunnen wij ook gek doen rond voetbal, maar dit was alsof een hele stad meerdere dagen lang alleen nog maar uit voetbal bestond. Op dat soort momenten snap je pas echt wat die sport daar betekent."

En wat was het meest bizarre moment?
"Een wedstrijd van PSS Sleman is mij ook heel erg bijgebleven. Die club vocht tegen degradatie en de supporters waren woedend op het bestuur. In de tweede helft staken ze zoveel vuurwerk af dat ik soms nog maar vijf tot tien meter voor me uit kon kijken. Het hele stadion veranderde in een witte muur van rook."

"Wat er bij Ajax tegen Feyenoord gebeurde toen er vuurwerk op het veld werd gegooid, was echt niks vergeleken met wat ik daar zag. Daar deed bijna het hele stadion mee. Overal fakkels, rookpotten op het veld en totale gekte. Het was bizar om mee te maken."

Welke ontmoeting uit het boek is je het meest bijgebleven?
"Dat waren de gesprekken in Malang. Daar vond op 1 oktober 2022 de stadionramp in het Kanjuruhan Stadion plaats, waarbij 135 mensen om het leven kwamen. Ik sprak daar met jongens die erbij waren en met mensen die familieleden hadden verloren. Dat waren ontzettend aangrijpende gesprekken."

Wat was voor jou het moeilijkste aan het schrijven van dit boek?
"Ik wilde geen droog geschiedenisboek schrijven. Het moest een avontuur blijven, waarin je gaandeweg ontdekt wat er allemaal achter dat voetbal schuilgaat. Dat was moeilijk, maar volgens mij is dat uiteindelijk juist de kracht van het boek geworden."

Wat hoop je dat lezers meenemen uit De voetbalrepubliek?
"Voor mij persoonlijk was dit boek ook een manier om Indonesië beter te begrijpen, het land waar mijn grootouders vandaan kwamen. Indonesië is een enorm belangrijk onderdeel van de Nederlandse geschiedenis, maar veel mensen van mijn generatie weten eigenlijk verrassend weinig over wat die koloniale geschiedenis precies betekent."

"Via voetbal kun je dat verhaal op een natuurlijke manier vertellen. Ik hoop dat lezers niet alleen iets leren over Indonesisch voetbal, maar ook over Indonesië zelf. Over de geschiedenis, de politiek, de cultuur en de band met Nederland."

Vind je dat voetbaljournalistiek te vaak blijft hangen in transfernieuws en tactiek?
"Ja, daar moet je soms wel een beetje naar zoeken. Er is heel veel aandacht voor transfers, wedstrijden en tactische analyses, maar voetbal is ook een reflectie van de wereld waarin we leven. Kijk naar het aankomende WK in de Verenigde Staten, Canada en Mexico. Sommige mensen noemen dat nu al het Trump-WK, omdat hij dat ongetwijfeld gaat proberen te claimen als een succes."

"Voetbal en politiek zijn altijd met elkaar verbonden. Via voetbal kun je verhalen vertellen over macht, ongelijkheid, identiteit en samenleving. Dat is wat ik interessant vind en dat is ook wat ik met dit boek probeer te doen."

Wat is de belangrijkste les die voetbal jou heeft geleerd?
"Ik heb het geluk gehad dat ik voetbal over de hele wereld heb mogen meemaken, van Rio de Janeiro tot Istanbul, Jakarta en Senegal. We leven in een tijd waarin er veel negativiteit en polarisatie is. Mensen worden constant tegenover elkaar gezet. Maar voetbal laat juist zien dat we uiteindelijk allemaal hetzelfde willen. We willen plezier hebben, ergens bij horen en iets voelen."

"Je kunt in een taxi zitten in Jakarta of Rio de Janeiro en zodra namen als Ruud Gullit of Johan Cruijff vallen, ontstaat er meteen een gesprek. Dat vind ik het mooiste aan voetbal. Ondanks alle lelijke kanten, politici die het gebruiken, geweld en tragedie, blijft het uiteindelijk een sport die mensen letterlijk over de hele wereld met elkaar verbindt."

Welk voetbalverhaal zou je ooit nog willen maken als alles mogelijk was?
"Dan zou ik naar Iran willen voor de derby van Teheran tussen Esteghlal en Persepolis. Dat is een van de grootste derby’s ter wereld en die wil ik ooit nog live meemaken. Alleen moet de situatie in Iran dan wel anders zijn, zodat je daar als buitenlandse journalist op een goede manier bij kunt zijn."

"Maar als alles mogelijk is, dan kies ik daarvoor. De Eternal Derby in Teheran. Dat lijkt me een waanzinnig verhaal."