Q&A met topadvocaat Geert-Jan Knoops over de macht van het recht en de mens achter de advocaat

Waarom moest dit boek er juist nu komen? 
''Het internationaal strafrecht staat de laatste jaren, en zeker de laatste tijd, sterk onder druk. Het onderwerp is daardoor zeer actueel. We krijgen vanuit het bredere publiek en de media veel vragen over de vraag of het internationaal strafrecht nog wel een toekomst heeft. Denk hierbij ook aan de recente sancties van de Verenigde Staten tegen het Internationaal Strafhof en het ontslag van de hoofdaanklager van het Internationaal Strafhof. Politicoloog Robin Ravensbergen en ik hebben daarom vorig jaar al het plan opgevat om hierover een boek te schrijven. Met Robin schreef ik in mei vorig jaar al het boek Als de rechtsstaat faalt, over de staat van de Nederlandse rechtsstaat. Ook daarin kwamen internationale rechtsstatelijke onderwerpen aan bod. Dat prikkelde ons toen al om ons verder in dit onderwerp te verdiepen en er uitgebreider over te schrijven.''

''Leiders voor het gerecht sluit dus aan op het eerdere boek, maar richt zich specifiek op de ontwikkeling en de huidige stand van zaken van het internationaal recht. We vonden het belangrijk om dit onderwerp toegankelijk te maken voor een breder publiek en een duidelijk overzicht te bieden van de manier waarop het internationaal strafrecht zich heeft ontwikkeld.''

U noemt uw boek Leiders voor het gerecht. Die titel is op meerdere manieren te interpreteren. Is het hoopvol dat leiders niet boven het recht staan of dat leiders er juist boven staan omdat ze voor de rechtspraak komen?
''Dat is een interessante invalshoek. Met de titel Leiders voor het gerecht bedoelen we letterlijk dat politieke en militaire leiders voor een rechter kunnen komen te staan. Het woord ‘voor’ is dus een plaatsaanduiding: zij staan voor het gerecht en niet boven het recht.''

''Dat wil overigens niet zeggen dat iedere leider na een internationaal conflict per definitie wordt berecht. In het boek laten we zien hoe het internationaal strafrecht zich sinds het Neurenbergtribunaal heeft ontwikkeld, waardoor politieke en militaire leiders persoonlijk ter verantwoording kunnen worden geroepen. Tegelijkertijd onderzoeken we waarom dat in sommige gevallen wel gebeurt en in andere gevallen juist niet.''

Wat is de grootste misvatting over internationaal strafrecht?
''Een van de ‘grootste’ misvatting is volgens ons dat het internationaal strafrecht oorlogen kan voorkomen of beëindigen. Het recht wordt soms gezien als dé oplossing voor internationale conflicten, terwijl het in werkelijkheid vooral een laatste redmiddel en een hulpmiddel is om verantwoordelijken ter verantwoording te roepen. Het internationaal strafrecht kan bovendien niet zelfstandig functioneren: uiteindelijk zijn het staten, politici en andere betrokkenen die het recht moeten erkennen, uitvoeren en handhaven.''

Critici zeggen dat internationale tribunalen hun geloofwaardigheid verliezen zolang sommige machtige landen buiten schot blijven. Begrijpt u die kritiek?
''Die kritiek is begrijpelijk en raakt aan een wezenlijk probleem van het internationaal strafrecht: het recht pretendeert voor iedereen gelijk te zijn, maar kan in de praktijk niet tegenover iedere staat of leider op dezelfde manier worden afgedwongen. Internationale tribunalen beschikken immers niet over een eigen politiemacht en zijn voor onderzoek, arrestaties en de uitvoering van uitspraken afhankelijk van de medewerking van staten. Dat laatste lijkt echter steeds minder vanzelfsprekend, zoals blijkt uit de recente terugtrekking van enkele landen uit het Statuut van Rome en de immense druk die de VS nu op het Internationaal Strafhof uitvoert.'' 

''Daardoor ontstaat onvermijdelijk het beeld van selectiviteit, zeker wanneer leiders van machtige landen buiten bereik blijven, terwijl verdachten uit politiek of militair ‘zwakkere staten’ wel worden vervolgd. Dat tast de geloofwaardigheid van het systeem aan. Tegelijkertijd betekent die ongelijke toepassing niet automatisch dat de zaken die wél worden vervolgd juridisch ongegrond zijn.''

Kan een rechter in internationale zaken ooit écht neutraal zijn, gezien de enorme politieke gevolgen van zijn uitspraken?
''Volledige neutraliteit is misschien niet de juiste maatstaf. Ook een rechter heeft persoonlijke ervaringen, overtuigingen en een eigen beeld van de wereld. Van een rechter mag én kan echter wel worden verwacht dat hij zich daarvan bewust is en zich bij zijn oordeel uitsluitend laat leiden door het recht, het dossier en de argumenten van de procespartijen.''

''Natuurlijk vindt er binnen de rechtspraak, nationaal maar ook internationaal, altijd een selectie plaats: wie komt wel voor de rechter en wie niet? Voor degene die wordt vervolgd, terwijl anderen dat niet worden, kan die selectie als oneerlijk of zelfs politiek ingegeven worden ervaren. Die selectiviteit vormt bovendien een krachtig politiek argument tegen de legitimiteit van het Strafhof. Alleen is dat iets waar rechters in een concrete zaak uiteindelijk niet veel mee kunnen. Zij hebben niet tot taak te beoordelen waarom juist deze verdachte is vervolgd en anderen niet, maar moeten beoordelen of de zaak die voor hen ligt juridisch en feitelijk bewezen kan worden.''

''Daarvoor bestaan ook zogeheten juridische waarborgen, zoals motiveringsvereisten, wrakingsmogelijkheden en toetsing door meerdere rechters. In internationale zaken is dat van groot belang, omdat een beslissing verstrekkende politieke gevolgen kan hebben. Die gevolgen mogen echter niet bepalend zijn voor het juridische oordeel. De onafhankelijkheid van een rechter blijkt uiteindelijk uit zijn bereidheid om het recht toe te passen, ook wanneer de uitkomst politiek gevoelig of onwelgevallig is.''

''Dat betekent overigens niet dat ik het juridisch altijd met rechters eens ben. Integendeel, er zijn uitspraken en juridische redeneringen waar ik anders tegenaan kijk. Maar verschil van juridisch inzicht is iets anders dan een gebrek aan onafhankelijkheid of onpartijdigheid. Binnen de rule of law moet er ruimte zijn om rechterlijke beslissingen scherp te bekritiseren, zolang het debat uiteindelijk over het recht en de argumenten gaat.''

U verdedigt ook mensen die door de publieke opinie soms al zijn veroordeeld. Hoe blijft u daarin professioneel?
''Als advocaat moet je nu eenmaal soms accepteren dat de publieke opinie niet altijd begrip heeft voor je rol. Zeker bij ernstige internationale misdrijven wordt het verdedigen van een verdachte soms verward met het goedkeuren van de feiten waarvan die persoon wordt beschuldigd. Dat zijn echter twee compleet verschillende zaken.''

''De taak van de advocaat is niet om misdrijven te rechtvaardigen, maar om te bewaken dat de procedure eerlijk verloopt, het bewijs kritisch wordt getoetst en de rechten van de verdachte worden gerespecteerd. We kunnen als advocaten waarschijnlijk nog beter uitleggen waarom die rol van belang is. Interviews, lezingen en colleges kunnen daarbij helpen. Een eerlijk proces beschermt uiteindelijk niet alleen de verdachte, maar ook de geloofwaardigheid van de rechtspraak. Daarvan ben ik echt overtuigd. ''

Hoe werkt dit bij tribunalen waar de emoties nog hoger oplopen?
''Bij internationale tribunalen kunnen de emoties bijzonder hoog oplopen, omdat het vaak gaat om de ernstigste misdrijven en om gebeurtenissen die hele samenlevingen hebben getroffen. Als advocaat moet je voldoende professionele afstand bewaren om je werk zorgvuldig te kunnen doen. Dat betekent niet dat je als mens niets voelt.''

''Gedurende de afgelopen twaalf jaar, waarin ik als advocaat bij het Strafhof werkte, en daarvoor bij het Joegoslaviëtribunaal, heb ik veel getuigen ondervraagd, onder wie slachtoffers van verschrikkelijke oorlogsmisdrijven. Zij deelden soms hartverscheurende ervaringen en beelden. Dat raakt je, en dat mag ook.''

Wanneer is internationaal strafrecht volgens u eigenlijk succesvol?
''Het succes van het internationaal strafrecht kan niet alleen worden afgemeten aan het aantal veroordelingen. In een van mijn slotpleidooien voor het Internationaal Strafhof heb ik betoogd dat ook een vrijspraak een rechtvaardige uitkomst kan zijn. Een strafproces is niet uitsluitend bedoeld om te veroordelen, maar om zorgvuldig vast te stellen of een beschuldiging wettig en overtuigend kan worden bewezen.''

''In mijn werk bij het Internationaal Strafhof en eerder bij de tribunalen voor voormalig Joegoslavië en Rwanda heb ik gezien dat niet iedereen die wordt vervolgd ook juridisch schuldig blijkt te zijn. Een zorgvuldige procedure is zo belangrijk.''

''Dat kan moeilijk zijn voor slachtoffers, die begrijpelijkerwijs erkenning en gerechtigheid zoeken. Toch zou een veroordeling zonder voldoende bewijs het systeem uiteindelijk juist minder geloofwaardig maken. Waarheidsvinding, een eerlijk proces en een goed gemotiveerde beslissing zijn daarom eveneens vormen van juridisch succes.''

''Over de afschrikwekkende werking moeten we voorzichtig zijn. Het is moeilijk om vast te stellen of een mogelijk misdrijf niet is gepleegd vanwege de dreiging van vervolging. Het bestaan van internationale rechtspraak kan wel duidelijk maken dat ook politieke en militaire leiders ter verantwoording kunnen worden geroepen. Alleen kan niet met zekerheid worden gezegd hoe groot het afschrikkende effect daarvan in de praktijk is. Dat laat het groot aantal conflicten in de wereld nu zien.''

Wat baart u voor de komende tien jaar het meeste zorgen?
“Mijn grootste zorg is de geloofwaardigheid van het internationaal strafrecht. Als het systeem als selectief, machteloos of politiek wordt gezien, wordt het voor leiders gemakkelijker om het recht te negeren. Tegelijkertijd moeten internationale instellingen ook intern zorgvuldig en onafhankelijk handelen. Wanneer daar twijfel over ontstaat, kan dat het gezag verder aantasten. ”

''De recente kwestie rond voormalig hoofdaanklager Karim Khan is daar een voorbeeld van. Rond de behandeling van de beschuldigingen tegen hem ontstond discussie over de gevolgde procedures en over de manier waarop verschillende organen binnen het Strafhof daarmee zijn omgegaan. Op zichzelf is dat een interne institutionele kwestie, maar doordat het Strafhof op dat moment al onder grote politieke druk van buitenaf stond, werd die kwestie ook gemakkelijk onderdeel van een breder politiek debat.''

''Het is dus van groot belang dat de interne procedures van een instelling als het Internationaal Strafhof niet alleen zorgvuldig en onafhankelijk zijn, maar dat dit ook zichtbaar zo is. Wanneer daar twijfel over ontstaat, ontstaat ook ruimte voor politisering en kan het gezag van het instituut worden aangetast.''

Wat hoopt u dat lezers meenemen uit het boek?
''Robin en ik hopen dat lezers na het lezen van het boek een realistisch beeld hebben van de ontwikkeling, de mogelijkheden en de beperkingen van het internationaal strafrecht. Het systeem is niet machteloos, of nutteloos, maar het is ook niet in staat om iedere oorlog te voorkomen, iedere verdachte te berechten of al het leed te herstellen.''

''Daarnaast hopen we dat lezers beter begrijpen hoe nauw recht en politiek in de internationale praktijk met elkaar verbonden zijn. Politiek kan niet volledig buiten het recht worden gehouden, omdat internationale rechtspraak afhankelijk is van politieke samenwerking. Wel moeten we ervoor blijven waken dat politieke belangen de juridische beoordeling gaan bepalen. Mijn ervaringen als advocaat laten hopelijk ook zien waarom een goede verdediging en een eerlijk proces onmisbaar zijn, ook wanneer de verdenkingen ernstig zijn en de publieke druk groot is.''

''Tegelijkertijd willen we laten zien wat er in de afgelopen decennia is opgebouwd en hoeveel mensenlevens het heeft gekost om tot dit systeem te komen. Het internationaal strafrecht is niet volmaakt, maar het zou een terugkeer naar af zijn om wat met zoveel moeite is opgebouwd in te ruilen voor een wereld waarin willekeur en macht meer dan voorheen de doorslag geven.''

Als u morgen wordt gebeld om een van de meest omstreden wereldleiders van dit moment te verdedigen?
“Stuur de stukken maar door. We zien het dossier graag tegemoet.”