Pointer onthult WhatsApp-groep ‘t Haviksoog vol stiekeme vrouwenfoto's: 'Het zijn mannen met gezinnen'

Een verpleegkundige die tijdens haar werk wordt gefotografeerd. Een vrouw die zonder het te weten door haar eigen man wordt vastgelegd. En zelfs een vader die zijn dochter herkent tussen de gedeelde beelden. In WhatsApp-groep ‘t Haviksoog werden jarenlang duizenden heimelijk gemaakte foto's van vrouwen gedeeld. Pointer-journalist Jos de Groot onderzocht met zijn team de groep van binnenuit. FHM sprak de onderzoeksjournalist en forensisch psycholoog Marc Verheij over de onthullingen, de opmerkelijke reacties van de deelnemers en de vraag die boven alles hangt: waarom greep niemand in?
Stel je voor dat je op vakantie bent met je vrouw en kinderen. Terwijl je gezin geniet van het zwembad, pak je je telefoon om foto's te maken. Niet van je kinderen, maar van onbekende vrouwen in zwemkleding. Je deelt de beelden vervolgens met duizend andere mannen, die erop reageren met emoji's.
Het klinkt als een bizar scenario, maar voor sommige deelnemers aan de WhatsApp-groep ‘t Haviksoog was dit de werkelijkheid. Het gebeurde niet alleen op vakantie. Ook in supermarkten, sportscholen, ziekenhuizen en tijdens de zwemles werden vrouwen zonder hun medeweten gefotografeerd.
't Haviksoog
Het journalistieke onderzoeksprogramma Pointer van KRO-NCRV infiltreerde in de groep en bracht de praktijken aan het licht. De cijfers zijn onthutsend: sinds het ontstaan van de groep in 2019 waren er volgens Pointer al ongeveer 10.000 beelden gedeeld. Tijdens het halfjaar dat de journalisten meekeken, analyseerden zij 3.000 foto's en filmpjes.
De groep telde 1.024 mannen, het maximumaantal deelnemers voor een WhatsApp-groep. Als er iemand uitging, stonden ze haast in de rij om toegelaten te worden.
Nog wel schokkender dan de omvang is de manier waarop de betrokken mannen hun gedrag rechtvaardigen. Of erger: nauwelijks lijken te beseffen dat ze iets verkeerd doen.
Digitaal verzamelpunt voor creepshots
Het verhaal begint op de Zwarte Cross. Volgens Pointer ontstond ‘t Haviksoog oorspronkelijk als een gewone festivalapp. Zo'n groep waarin vrienden elkaar laten weten waar ze staan en wanneer ze een biertje gaan halen.
Maar ergens onderweg veranderde het karakter van de groep volledig. "We hebben met Pointer eerder een uitzending gemaakt over dit fenomeen, over creepshots, stiekem gemaakte foto's en filmpjes van vrouwen", vertelt journalist Jos de Groot aan FHM. "Naar aanleiding daarvan kregen wij een tip van een vrouw die zei: er is een appgroep in het oosten van Nederland en daar is mijn foto in gedeeld."
Journalisten van Pointer reisden vervolgens af naar Lichtenvoorde, waar de groep was ontstaan. Ze bezochten een café en begonnen voorzichtig rond te vragen.
"Toen bleek dat eigenlijk heel veel mannen in dat café er weleens van hadden gehoord. Sommigen hadden er ook weleens in gezeten of kenden mensen die erin zaten." Via die contacten lukte het de redactie uiteindelijk om zelf toegang tot de groep te krijgen.
Wat ze aantroffen, was geen incidenteel uit de hand gelopen gesprek. Het was een jarenlang bestaande omgeving waarin het fotograferen en beoordelen van nietsvermoedende vrouwen tot de dagelijkse routine was gaan behoren. Gemiddeld werd er volgens Pointer zeventien keer per dag iets geplaatst.
Maar hoe kan het dat zoveel mannen jarenlang deelnemen aan een groep waarin dit gedrag volkomen normaal lijkt?
Volgens forensisch psycholoog Marc Verheij is er sprake van een herkenbaar psychologisch mechanisme. "Ik denk dat dat een fenomeen is wat we wel vaker zien, dat als je je binnen een groep van gelijkgestemden bevindt, mensen die op dezelfde manier denken, reageren, dat je dan meegaat in bepaalde gedragingen die je inderdaad als individu misschien niet zo snel zou laten zien."
Het gevaar zit volgens hem in de geleidelijke verschuiving van wat binnen een groep als acceptabel wordt beschouwd.
"Het wordt eigenlijk een soort echokamer waarin elke keer je dezelfde geluiden hoort, dezelfde opmerkingen en opvattingen. Dat beïnvloedt ons als individu, misschien ook wel meer dan we doorhebben."

Pointer-journalist Jos de Groot.
Een verpleegkundige, een echtgenote en een dochter
We vragen Jos wat hij het meest schokkende vindt aan zijn onderzoek. "Eentje die mij toch wel heel erg bijstaat, is een foto van een vrouw, een verpleegkundige die voorovergebogen staat in een kamer in het ziekenhuis. Zij buigt zich eigenlijk over het bed waar een patiënt in ligt."
Achter haar zit een man die een foto van haar billen maakt. "Ik zou logisch daaruit concluderen dat die man daar hoogstwaarschijnlijk is voor die patiënt. Dat is natuurlijk heel erg kwalijk."
Een ander voorbeeld komt nog dichterbij. Pointer ontdekte een foto van een vrouw die thuis voorovergebogen naast een bed stond, gekleed in een spijkerbroek en beha. De journalisten vermoedden dat het beeld in een privésituatie was gemaakt en namen contact op met degene die het had gedeeld.
Na enig aandringen bevestigde de man, nota bene lachend, dat het zijn eigen vrouw was. "Dan ga je volgens mij wel heel veel grenzen van vertrouwen en van veiligheid over als je in de beslotenheid van je eigen huis je eigen vrouw stiekem fotografeert en met duizend andere mannen deelt. Dat gaat er bij mij echt niet in."
Dan is er nog een gebeurtenis die misschien wel het meest schrijnend is. "Er was zelfs een man die zijn eigen dochter op een foto in de groepsapp herkende", vertelt Jos. “De dochter was in bikini. De man reageerde: 'Das mijn dochter, gvd’, maar daar werd niks mee gedaan. Iemand reageerde zelfs: ‘Dan loopt ze d’r mooi bij lijkt op d'r moeder’.”
"Je zou kunnen zeggen: misschien dat dat een logisch moment is voor een van die duizend mannen om zich een keer achter de oren te krabben. Toch gebeurt dit dan ook niet.”
Marc vergelijkt het mechanisme met groepsgedrag onder voetbalsupporters en binnen studentenverenigingen. “Hoe langer iemand in een omgeving verkeert waarin grensoverschrijdend gedrag voortdurend wordt herhaald en bevestigd, hoe meer het besef van de schadelijkheid naar de achtergrond kan verdwijnen. Mensen kunnen zich in een groep anders gedragen dan wanneer ze alleen zijn.”
Dat beperkt zich volgens hem niet tot een bepaalde sociale klasse, opleidingsniveau of regio. "Ik denk dat we daar allemaal vatbaar voor zijn."

'Joh, waar maak je je druk om?'
Wat gebeurt er wanneer je deze mannen rechtstreeks confronteert met hun gedrag? Je zou verwachten dat deelnemers schrikken, zich schamen of op zijn minst begrijpen waarom hun handelen vragen oproept.
De werkelijkheid bleek anders. "Het klein maken", antwoordt Jos wanneer we hem vragen wat hem opviel aan de reacties. Pointer belde onder meer met beheerders van de groep. Mannen die niet alleen deelnamen, maar ook een zekere verantwoordelijkheid droegen voor het voortbestaan ervan.
"Dan was het antwoord: 'Ja, nou, ik doe er niet zoveel mee. Ik post niet zoveel, hoor.' Dan denk ik: één, je hebt wel gepost en twee, je bent beheerder van de groep.”
Wat Jos vooral verbaasde, was het gebrek aan ernst. "Ze reageren lacherig, echt een beetje van: 'Joh, waar maak je je druk om?'"
Hij had rekening gehouden met gespannen of agressieve confrontaties, maar trof vooral mannen die hun schouders ophaalden. "Ze snapten gewoon echt niet zo heel goed wat ons probleem nou eigenlijk was."
Volgens psycholoog Marc is dat bagatelliseren een herkenbare reactie wanneer mensen worden geconfronteerd met gedrag dat niet strookt met hun zelfbeeld. "Als ze geconfronteerd worden met gedrag waarvan ze weten dat het niet oké is, dan proberen ze het klein te maken, door de gevolgen te minimaliseren of door de oorzaak buiten jezelf te leggen of het hele gedrag te bagatelliseren."
Dat gebrek aan zelfreflectie bleef volgens Jos niet beperkt tot de periode vóór de onthulling. Na de publicatie stapten honderden mannen uit de groep. Jos vermoedt op basis van hun reacties dat angst voor mogelijke consequenties daarbij een belangrijke rol speelde. "We hebben één mailtje gekregen van iemand die er spijt van heeft. Iemand die spijt heeft dat hij in die groep heeft gezeten. Verder zag ik ook een bericht van: 'Joh, vuurwerk met oud en nieuw wordt ons afgepakt, Zwarte Piet wordt ons afgepakt en nu ook nog dit.' Wat een kutland leven we in.”
Voor sommige mannen leek het verdwijnen van de groep een groter probleem dan het gedrag dat er jarenlang had plaatsgevonden.

Waarom spreekt niemand zijn vrienden aan?
Een van de meest confronterende aspecten van ‘t Haviksoog is dat lang niet alle deelnemers zelf foto's maakten. Er waren actieve verspreiders, beheerders en mannen die vooral meekeken. Maar ook die laatste groep bleef onderdeel van het systeem.
Het roept een ongemakkelijke vraag op: wat is de verantwoordelijkheid van iemand die zelf geen beelden maakt, maar wel jarenlang toekijkt? Jos formuleert het scherp. "Als er gemiddeld zeventien keer per dag zo'n foto wordt gedeeld en er zitten duizend mannen in die groep, dan zijn er dus duizend mannen die zeventien keer per dag niet de kans pakken om hun hand op te steken en te zeggen: jongens, dit gaat wel een beetje ver, eigenlijk moeten we hiermee stoppen."
Het ongemakkelijke aan dit verhaal is bovendien dat de betrokken mannen niet allemaal buiten de samenleving stonden. Het waren mannen met banen, partners en kinderen. Mensen die op het eerste gezicht een heel gewoon leven leiden.
"Wat echt opvalt, is dat het vaak vaders zijn", zegt Jos. "Misschien zou je nog een soort stereotiep beeld kunnen hebben van: dat zijn allemaal zielige rukkers op hun zolderkamer. Maar we zien gewoon dat het mannen met gezinnen zijn."
Jos vertelt over een deelnemer die vrouwen bij een zwembad fotografeerde. Via diens Facebookprofiel ontdekten de journalisten dat hij op dat moment met zijn vrouw en kind op vakantie was. "We hebben foto's gezien die zijn gemaakt tijdens de zwemles, tijdens de avondvierdaagse. Dat dat dus kennelijk momenten zijn waarop deze mannen hiermee bezig kunnen zijn, heeft me toch wel degelijk heel erg verbaasd."

Grensoverschrijdend gedrag heeft geen paspoort
Wie de reacties op social media over het thema grensoverschrijdend gedrag leest, ziet regelmatig dat de discussie al snel verschuift naar migratie. Alsof de afkomst van mannen automatisch verklaart waarom vrouwen worden lastiggevallen of zich onveilig voelen.
Het onderzoek naar ‘t Haviksoog maakt duidelijk waarom zulke automatische aannames tekortschieten. De groep ontstond in de Achterhoek. Veel deelnemers kwamen volgens Pointer uit de Achterhoek en Twente. Jos vertelt dat vrijwel alle mannen die de redactie sprak een herkenbaar Oost-Nederlands accent hadden. Pointer heeft niet van alle 1.024 deelnemers de afkomst onderzocht. Daarover kunnen dus geen absolute uitspraken worden gedaan.
Toch herkent Jos in de maatschappelijke reacties een belangrijk patroon. "Als het gesprek in het nieuws of in de politiek gaat over de veiligheid van vrouwen, dan wordt dat heel snel gekoppeld aan de achtergrond van mannen."
Hij ziet dat ook vrouwen zich daarover uitspreken. "Alsof het altijd vluchtelingen of mannen met een migratieachtergrond zijn die zorgen voor de onveiligheid van vrouwen."
Voor Jos is de belangrijkste conclusie dan ook niet waar deze mannen vandaan komen. "Wij hebben nu een groep onthuld waarin allemaal mannen zitten die aan de buitenkant op een correcte huisvader lijken. Ze komen uit de Achterhoek en uit Twente. Maar er is één bottom line in te zien: het zijn mannen. Het zijn mannen die over de grens van vrouwen gaan en vooral mannen die andere mannen niet op hun gedrag aanspreken."
Volgens psycholoog Marc is het geen toeval dat mensen grensoverschrijdend gedrag liever toeschrijven aan een groep waartoe ze zelf niet behoren. "Het is veiliger als je denkt dat dat mensen zijn die totaal anders zijn dan jij en monsters zijn of mensen die hele andere normen en waarden hebben, terwijl de werkelijkheid is dat het onder alle lagen van de bevolking en alle culturele en etnische achtergronden voor kan komen", aldus Marc.
Maar hoe doorbreek je dat wij-zij-denken? Volgens de psycholoog begint dat bij bewustwording en de bereidheid om je eigen gedrag kritisch te bekijken.
"Ik denk dat het heel goed is dat mannen steeds weer uitgedaagd worden om als individu zichzelf de vraag te stellen: wat doet dit gedrag voor mij, als ik over vrouwen praat of als ik reageer op vrouwen? Wat betekent dat of kan dat betekenen voor de vrouw in kwestie?"
Volgens Marc wordt de kans kleiner dat mannen in dit soort groepsprocessen worden meegezogen wanneer ze zichzelf die vragen stellen én elkaar op hun gedrag aanspreken.

De vrouwen achter de foto's
In de discussie over de mannen, hun beweegredenen en hun reacties dreigt één groep soms naar de achtergrond te verdwijnen: de vrouwen van wie de beelden werden gemaakt.
Veel van hen weten waarschijnlijk niet eens dat ze ooit in de groep zijn beland. Pointer probeerde verschillende vrouwen op te sporen. Dat lukte bijvoorbeeld wanneer hun gezicht herkenbaar was of wanneer een foto op een duidelijk herkenbare locatie was gemaakt.
De reacties liepen uiteen. Sommige vrouwen reageerden aanvankelijk gelaten. Ze wisten niet goed wat ze met de ontdekking aan moesten. Maar dat veranderde soms wanneer de journalisten lieten zien in welke omgeving hun foto was terechtgekomen. "Die schrokken wel heel erg, want dan zie je opeens: oh, dit zijn duizend mannen en het gaat de hele dag door met die foto's."
De vrouwen werden in de groep niet als personen besproken, maar met emoji's beoordeeld. Volgens Jos mochten deelnemers niet praten in de groep. Ze reageerden met symbolen. Sommige foto's kregen een hartje of perzik. Bij vrouwen die niet aan de schoonheidsnormen van de deelnemers voldeden, werden beledigende varkens of walvis-emoji's gebruikt.
"Een van de regels van de groep is dat er geen dikke wieven mogen worden gedeeld", vertelt Jos. Het illustreert hoe vrouwen binnen de groep werden teruggebracht tot lichaamsdelen en beoordelingen, zonder enige zeggenschap over hun eigen afbeelding.

Wanneer wordt aantrekkingskracht objectivering?
Iemand aantrekkelijk vinden is menselijk. Naar iemand kijken ook. Maar wanneer verandert bewondering in grensoverschrijdend gedrag?
Voor Jos is die grens glashelder. "Als jij op straat loopt en iemand ziet, man of vrouw, die er aantrekkelijk uitziet en je kijkt daarnaar, dan is dat volgens mij heel menselijk." Maar zodra iemand heimelijk foto's gaat maken en die vervolgens met honderden anderen deelt, is die grens volgens hem allang overschreden.
Wat Jos vooral verbaasde, was het gebrek aan besef bij de mannen dat achter iedere foto een echt persoon schuilgaat. "Dan is het net alsof ze eigenlijk helemaal geen beeld hebben van dat dit echte mensen zijn die misschien wel echte gevoelens hebben."
Marc benadrukt dat het uiteindelijk gaat om de gevolgen van je gedrag voor de ander. "Stel jezelf de vraag: brengt mijn reactie de ander in verlegenheid of nog erger? Is het schadelijk voor die persoon, voor het welzijn van die persoon?"
Dat is een wezenlijk onderscheid. Het probleem is niet dat mannen vrouwen aantrekkelijk vinden. Het probleem ontstaat wanneer vrouwen zonder hun medeweten worden gefotografeerd, beoordeeld en gedeeld alsof hun toestemming en persoonlijke grenzen er niet toe doen.
Wat als dit in jouw groepsapp gebeurt?
De onthullingen over ‘t Haviksoog hebben veel losgemaakt. De teaser alleen al werd meer dan 500.000 keer bekeken en meer dan 20.000 keer geliked. Alleen de trailer leidde al tot brede maatschappelijke verontwaardiging en discussie, maar Jos hoopt vooral dat mannen hun eigen gedrag en dat van hun omgeving kritisch gaan bekijken.
Hij herkent dat mannen onderling weleens platte grappen maken of opmerkingen uitwisselen die vroeger onder kleedkamerhumor werden geschaard. "Ik denk dat heel veel mannen toch wel de situatie herkennen van wat we misschien vroeger de kleedkamerhumor noemden."
Maar hij hoopt dat we beter leren herkennen wanneer zulke situaties een grens overschrijden. Dat vraagt soms moed. "Het makkelijkste is denk ik toch je vrienden aanspreken, ondanks dat dat ook, zeker in groepsverband, misschien best moeilijk kan zijn."
Marc heeft daar een praktisch advies voor. Je hoeft niet meteen met een opgeheven vingertje te reageren. Soms werkt een simpele vraag beter. "Waarom denk je dat dit leuk is? Waarom maak je deze opmerking?"
Ook humor kan volgens hem een manier zijn om iemand aan het denken te zetten, zonder dat het gesprek direct escaleert. Maar bij goede vrienden kan je makkelijker direct zijn. "Als het een van je beste vrienden is, dan kan je heel goed, heel duidelijk zeggen: joh, dit is echt niet oké wat je doet."
Het belangrijkste is dat mannen leren herkennen wanneer gedrag een grens overschrijdt en vervolgens bereid zijn daar iets van te zeggen.
Jos hoopt dat het onderzoek daarbij kan helpen. "Ik hoop dat je er als man wat van zegt. Dat zou helemaal niet spannend moeten zijn, want dat zijn gewoon een soort normen en waarden, toch?"
Hij benadrukt daarbij dat er ook veel mannen zijn die dit gedrag afkeuren. Pointer ontving talrijke steunreacties van mannen die zich uitspraken tegen wat er in de groep gebeurde. Dat is belangrijk. Het verhaal over ‘t Haviksoog is geen beschuldiging aan alle mannen, maar een confrontatie met de verantwoordelijkheid die ieder individu binnen een groep heeft.

De belangrijkste vraag blijft onbeantwoord
De onthullingen van Pointer hebben een besloten wereld zichtbaar gemaakt die jarenlang voor de buitenwereld verborgen bleef. Een wereld waarin vrouwen tijdens hun werk, op vakantie, in de sportschool en zelfs in hun eigen huis ongevraagd werden gefotografeerd. Een wereld waarin duizend mannen konden meekijken terwijl het heimelijk fotograferen en delen van vrouwen jarenlang vrijwel ongestoord doorging.
Jos hoopt dat het onderzoek verder reikt dan de verontwaardiging van het moment. "Wij zijn journalisten, we doen onderzoek en we brengen dat. Dan is het natuurlijk uiteindelijk ook aan de samenleving om daar wat mee te doen."
Voor hem is het essentieel dat juist mannen het gesprek met elkaar aangaan. Uiteindelijk gaat dit verhaal niet alleen over ‘t Haviksoog. Het gaat over de vraag wat we accepteren wanneer niemand anders meekijkt. Over hoe we ons gedragen in de beslotenheid van een vriendengroep. En over de moed om iets te zeggen wanneer iemand een grens overschrijdt.
De Pointer-aflevering van ‘t Haviksoog is vanaf donderdag 19 november 16:00 uur te zien op het YouTube-kanaal van Pointer.
Lees ook
Delen met
Lees ook











