Niet alleen Nolan: deze films vertellen óók een moderne Odyssee

De Odyssee vertelt het verhaal van Odysseus, de koning van Ithaka, die na de Trojaanse Oorlog eindelijk naar huis wil. Dat blijkt makkelijker gezegd dan gedaan. Door de woede van de zeegod Poseidon raakt hij jarenlang van zijn route af. Onderweg krijgt hij te maken met allemaal obstakels die de reis alleen maar lastiger maken. Terwijl Odysseus alles op alles zet om thuis te komen, wacht zijn vrouw Penelope op Ithaka en probeert zijn zoon Telemachos het koninkrijk bijeen te houden.

Of Homerus dat verhaal werkelijk heeft geschreven, weten we overigens niet. Al eeuwen discussiëren historici over de zogeheten Homerische kwestie. Mogelijk was Homerus één dichter, mogelijk was hij een legendarische figuur en groeide de Odyssee juist uit eeuwenlange mondelinge overlevering waarin verhalenvertellers het verhaal steeds opnieuw vertelden en uitbreidden. Juist dat maakt het epos zo bijzonder. Er bestaat niet één definitieve versie. Het is een verhaal dat al duizenden jaren wordt aangepast aan een nieuw publiek.

Misschien is dat ook de reden dat de Odyssee nog altijd zo herkenbaar voelt. In de kern gaat het namelijk niet over Griekse goden of zeemonsters, maar over een lange reis naar huis. Onderweg wordt de hoofdpersoon voortdurend getest, moet hij moeilijke keuzes maken en verandert hij als mens. Die structuur zie je nog steeds in verrassend veel films terug.

De meest directe moderne bewerking blijft waarschijnlijk O Brother, Where Art Thou? van de Coen-broers. De film verplaatst het verhaal naar het zuiden van de Verenigde Staten tijdens de Grote Depressie. Drie ontsnapte gevangenen trekken door het land op zoek naar vrijheid en een nieuw begin. De hoofdpersoon heet niet toevallig Ulysses Everett McGill, waarbij Ulysses de Latijnse naam van Odysseus is. Onderweg ontmoeten de mannen een eenogige tegenstander die duidelijk verwijst naar de cycloop, worden ze verleid door drie zingende vrouwen aan een rivier die de sirenen oproepen en draait uiteindelijk alles om de terugkeer naar huis en familie. Het is de Odyssee, maar dan met bluegrassmuziek en droge humor.

Ook The SpongeBob SquarePants Movie blijkt bij nader inzien verrassend veel gemeen te hebben met Homerus' epos. SpongeBob en Patrick verlaten Bikinibroek om de gestolen kroon van Koning Neptunus terug te halen. Hun tocht voert langs gevaarlijke gebieden, vreemde bondgenoten, bizarre monsters en allerlei verleidingen die hen van hun missie af proberen te brengen. Net als Odysseus moeten ze vertrouwen op slimheid, doorzettingsvermogen en vriendschap om uiteindelijk hun doel te bereiken. Achter alle grappen schuilt dus een klassieke heldenreis die al duizenden jaren meegaat.

Christopher Nolan speelde overigens al eerder met dezelfde thema's voordat hij de Odyssee rechtstreeks verfilmde. In Interstellar reist Cooper niet over de Middellandse Zee, maar door het heelal. Toch is de overeenkomst opvallend groot. Hij wordt jarenlang van huis weggehouden door krachten die hij nauwelijks kan beheersen, trotseert bijna onmogelijke obstakels en probeert uiteindelijk terug te keren naar zijn kinderen. Waar Odysseus tegen stormen en goden vecht, neemt Cooper het op tegen zwarte gaten en de relativiteitstheorie. De vorm verandert, maar het verlangen naar huis blijft hetzelfde.

Een vergelijkbare structuur zit in Finding Nemo. Vader Marlin steekt de oceaan over om zijn zoon terug te vinden. Onderweg ontmoet hij kleurrijke bondgenoten, ontsnapt hij aan levensgevaarlijke situaties en leert hij langzaam zijn grootste angsten los te laten. Net als Odysseus verandert hij tijdens de reis. Het uiteindelijke doel is niet alleen thuiskomen, maar ook een ander mens worden dan degene die vertrok.

Juist dat maakt de Odyssee tijdloos. Het verhaal laat zich eindeloos aanpassen aan nieuwe tijden, nieuwe genres en nieuwe werelden. Zet de zee om in de ruimte, vervang een schip door een onderzeeër of een oude Griekse held door een gele spons, en de kern blijft overeind. Een held verlaat zijn veilige wereld, wordt onderweg geconfronteerd met verleidingen en gevaren, leert zichzelf beter kennen en keert uiteindelijk veranderd terug.

Met The Odyssey brengt Christopher Nolan die oeroude blauwdruk nu weer terug naar de bioscoop. Zijn film volgt opnieuw de lange en gevaarlijke thuisreis van Odysseus na de Trojaanse Oorlog, al maakt hij net als eerdere vertellers zijn eigen keuzes in het verhaal. Dat past eigenlijk perfect bij de geschiedenis van het epos. De Odyssee is nooit een verhaal geweest dat onveranderd bleef. Al duizenden jaren vertellen mensen het steeds opnieuw, telkens op hun eigen manier.